Şema Terapi

 

Günlük hayatınızda size sürekli soğuk davranan kişilerle mi ilişkiler yaşıyorsunuz? Yakın olduğunuz insanların bile sizi yeterince umursamadığını mı düşünüyorsunuz? Eşinizin sizi sevdiğini bilmenize rağmen ona güvenmekte güçlük mü çekiyorsunuz? Başkalarının ihtiyaçlarını kendinizinkinden önce mi tutuyorsunuz? Çevrenizdeki insanlardan ne kadar takdir ve onay alırsanız alın, bunu hak etmediğinizi mi düşünüyorsunuz? Ya da en ufak yaşadığınız bir baş ağrısının bile ciddi bir hastalığın belirtisi olabileceğinden mi korkuyorsunuz? İşte bu ve bunun gibi birçok düşünce kalıplarına “şema” diyoruz. Bu yazımızda 11 şema kalıbının içindeki temel güvenlik grubundan terk edilme ve kuşkuculuk- kötüye kullanılma şemalarına değinip, tanımlayacağız ve onları nasıl değiştirebiliriz detaylarıyla aktarmaya çalışacağız.

Şema terapinin varsayımına göre 11 tane şema vardır.

1) Terk edilme.

2) Kuşkuculuk ve kötüye kullanılma.

3) Bağımlılık.

4) Dayanıksızlık.

5) Duygusal yoksunluk.

6) Sosyal izolasyon.

7) Kusurluluk.

8) Başarısızlık.

9) Boyun eğicilik.

10) Yüksek standartlar.

11) Haklılık.

Şemalar, kişinin çocukluk döneminde aileleri ve çevresiyle olan ilişkileri, sosyal yaşantıları ve deneyimleriyle şekillenen kişinin duygu, düşünce ve inançlarına yön veren kalıplardır. Çocukluk döneminden itibaren başlar ve yaşam boyunca sürekli tekrar eder. Çocukluk döneminde duygusal ihtiyaçların yeterince karşılanamaması, aile içinde travmatik yaşantılara maruz kalınması ya da özerklik, olumlu kimlik algısı gibi karşılanması gereken ihtiyaçların giderilmemesi, yetişkinlik döneminde uyumsuz şemaların oluşmasına neden olur.

Uyum bozucu şemalar günlük yaşantıyı zorlaştırarak işlevselliğin kaybedilmesine yol açar. Bu durum, çeşitli psikolojik rahatsızlıkların oluşmasına zemin hazırlayabilir. Her birey şemalarla farklı şekilde baş etmeye çalışır.

Şemalarla baş edebilmenin üç biçimi vardır. Bunlar teslim olma, kaçma ve karşı saldırı şeklindedir. 

Teslim olma biçiminde; şemaları sürekli tekrarlama durumu vardır. Her şeye razı gelen, bağlılık arayan, bağımlı, uysal ve çatışmadan kaçınan bir tutum izleme hakimdir. 

Kaçma biçiminde; şemalardan kurtulmak için çeşitli yollar aranır. Sosyal geri çekilme, aşırı bağımsızlık, dürtüsel uyaran düşkünlüğü (seks, kumar oynama, riskli fiziksel aktiviteler vb.) ve psikolojik çekilme (disosiasyon, inkar, hayal kurmalar vb.) gibi yöntemlerle baş edebilme görülür. 

Karşı saldırı biçiminde; saldırganlık, meydan okuma, pasif agresif tavırlar, baskınlık (hakimiyet ve üstünlük kurma) ve aşırı öne çıkma şeklinde davranışlar görülür. Bu üç baş etme biçimi kişide kısa süreli rahatlama sağlarken, uzun vadede patolojiyi sürdürebilir.

Erişkinlik döneminde değişmez gerçekler gibi algılansa da şemalar sonradan değiştirilebilir. Şema terapiyle birlikte, şemaların farkına varabilmek, onları değiştirebilmek ve başa çıkabilmek amaçlanır. Amerikalı Psikolog Jeffrey E. Young tarafından 1980’lerin sonunda kronik psikolojik problemlerle baş edebilme amacıyla geliştirilmiştir. Yıllar içinde bilişsel ve davranışçı tekniklerin kullanımı çok değerli olmasına rağmen, hayat boyu devam eden örüntüleri değiştirmede yetersiz kaldığı görülmüştür. Bu yüzden de bilişsel ve davranışçı tekniklerle psikanalitik ve yaşantısal teknikleri birleştirerek bir araya getiren Şema Terapi yaklaşımı geliştirilmiştir. Bütüncül psikoterapi tekniğinin bir parçasıdır.