Platon'a göre ruh...

 

Platon yeryüzüne düşmüş, kanatlarını kaybetmiş ama hâlâ yukarıya formların yaşadığı yere bakmayı bırakmamış bir ruhun hikâyesini anlatır.

Platon'a göre ruh üç parçalı bir yapıdan oluşur: bir arabacı ve iki at. Arabacı aklı temsil eder, yönetici o'dur. Ama esas mesele atlarda gizlidir. Biri beyaz: uysal, onurlu, erdemli. Diğeri siyah: arsız, azgın, arzuların ta kendisi. Beyaz at thymos'tur; cesaret, öfke, erdemli bir güç. Siyah at ise epithymia; nefsin merkezidir: yemek, içmek, sevişmek, beğenilmek, dikkat çekmek. Biz bu üçünü aynı arabada bir arada götürmeye çalışıyoruz.

Platon'a göre ruh bir zamanlar tanrılarla birlikte gökyüzünde dolaşır ve gerçek olanı seyrederdi. Adaletin saf halini, güzelliğin dokunulmamışını, bilginin en yalınını... Ama bir gün, siyah atın azgınlığıyla denge bozulur ve ruh yeryüzüne çakılır. Bedenlenir. İnsan oluruz.

Buradan sonrası bizim hikâyemizdir.

Kimimiz o göğü biraz daha fazla hatırlar. Onlar filozof olur, sanatçı olur, âşık olur. Kimimiz daha az hatırlar; tüccar, spiker, spor hocası vb. olur. Kimimizse unutur da unuttuğunu bile hatırlamaz. Siyasetçi olur, demagog olur, sonra tirâna dönüşür. Siyah ata tamamen dizginleri bırakmış, arabacıyı bagaja kilitlemiş, beyaz atı da satmıştır. Ruhu sadece gürültü üretir.

Modern psikoloji bu meseleyi başka terimlerle anlatır: id, ego, süperego. Freud der ki id arzudur, ego idare eder, süperego kuralları dayar. Ama Platon'un anlatısı Freud'unkinden daha derindir. Çünkü Platon'a göre ruh göğe aittir ve oraya geri dönmeye çalışır. Freud ise bizi bir apartman dairesine, bir terapi koltuğuna yerleştirir.

Bu alegori belki en çok da aşk için yazılmıştır. Çünkü aşık olmak, birinin yüzünde o gökyüzünü hatırlamaktır. İçimizdeki kanatların yeniden kıpırdamasıdır. Aşk, ruhun kendini hatırlamasıdır. Bu yüzden âşık olan kişi garip davranır. Çünkü aklın yerine hafıza geçmiştir. Ama bu, mantıksal bir hafıza değil; varoluşsal bir hatırlamadır. Aşk, formun yeryüzündeki yansımasıyla karşılaşmaktır.

Platon: Phaedrus