Benlik ve Ayna Benlik

 

Kişiliğin temelini bireyin benlik kavramı oluşturur. Benlik bireyin tecrübelerini ve onu başkalarından ayıran farklılıklarını içerir. Diğer bir deyimle insanın kim ve nasıl olduğu hakkındaki algılamalarının bir organizasyonudur. Dünyaya gelen canlı belirli bilgilere sahip değildir. Yani henüz kendisini tanıyamaz. Zaman içerisinde tıpkı bir kültürün öğrenilmesi gibi benlik de toplumsallaşma süreciyle birlikte gelişir. 

Günlük dilde sık sık “Kendinle iftihar edebilirsin, kendinden utan, kendini değiştir, ya da kendi kontrolünü kaybediyorsun.” gibi deyimleri duyarız ve kullanırız. Bu deyimler bazen anlamsız gelse de bir gerçek olarak karşımıza çıkar. Hepimizin kendimize ait, ne olduğumuza ilişkin bir takım düşünceleri vardır. Kısa bir biçimde kendimizle ilgili yirmi cümleyi art arda yazdığımız zaman, kendimize ilişkin bir takım özelliklerimizi sıralamış oluruz. Bu özelliklerimiz üstlendiğimiz çeşitli rollere ve çeşitli kişilik eğilimlerine ilişkindirler. 

Örneğin öğrenci, anne, baba, kız, erkek veya cömert, arkadaş canlısı, sosyal, anti-sosyal, çalışkan, namuslu, onurlu, dürüst gibi. 1950’li yıllarda insanlar daha çok üstlendikleri rol üzerinde durup ona değer verirken, günümüzde daha çok kim olduklarına önem vermektedirler. Ancak, kendilik kavramı neyi ifade ederse etsin, nereden gelirse gelsin, önemli olan şey kendiliğin bir toplumsal ürün olduğu ve bireyin diğer insanlarla kurduğu etkileşim sonucu gelişip değiştiğidir. Sosyal etkileşimin, bireyin kendilik ya da benlik kavramını nasıl etkilediğini ve nasıl ortaya çıktığını açıklayan ilgili iki kuram vardır. Şimdi kısaca bunlara değinelim: Söz konusu kuramlar "Ayna Benlik" ve “Rol Alma” diye adlandırılmaktadır. 

2. Ayna Benlik Nedir? 

Başkalarının gözünde neysem oyum’ diye bir ifadeyle karşılaştığımız an, ayna benlikten söz etmek mümkündür. Daha detaylı bakacak olursak, C.H. Cooley, bu durumu kişinin kendi benliğini, başkalarının ona ilişkin düşünceleri değerlendirmesi, ona yönelik tepkileri temelinde algıladığı süreç olaraktanımlamıştır. Bu görüşe göre benlik, birlikte çalışan birçok insanın ortak ürünüdür. Ayna benlik (looking-glass şelf) kavramı, benliğin kişiler arası ilişkiler içerisinde ve diğerlerinin tepkilerine göre oluştuğunu vurgulayan benlik anlayışının anahtar kavramlarından biridir. Ayna benlik kavramı, teorik temellerini Hegel'in Efendi-Köle Diyalektiğinde ve Cooley ile Mead'in benlik anlayışlarında bulmaktadır.